ΚΟΙΝΩNIΑ, ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΕΞΟΥΣΙΑ. ΑΠΟ  ΤΟΝ ΒΩΜΟ ΣΤΟΝ ΑΜΒΩΝΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 

Η εισαγωγή περιλαμβάνει διευκρινίσεις για τη δομή και το περιεχόμενο της μελέτης, διατυπωμένες με τη μορφή ερωτοαπαντήσεων, καθώς και εννοιολογικές διευκρινίσεις σχετικές με τη χρήση ορισμένων βασικών όρων.  

Α. Διευκρινίσεις σχετικές με τη δομή και το περιεχόμενο του κειμένου(με τη μορφή ερωτοαπαντήσεων) 

Ποιο είναι το αντικείμενο της παρούσας εργασίας;

Πρόκειται για μια προσπάθεια να διερευνηθούν διαχρονικά οι σχέσεις ανάμεσα στα φαινόμενα επικοινωνιακού χαρακτήρα από τη μία πλευρά και τις γενικότερες κοινωνικές εξελίξεις από την άλλη. Ειδικότερα, πρόκειται για μια συνοπτική καταγραφή της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις κυρίαρχες μορφές επικοινωνίας (όπως αυτές καθορίζονται από την διαθέσιμη κάθε φορά επικοινωνιακή τεχνολογία και εκφέρονται από τις εκάστοτε κυρίαρχες ομάδες επικοινωνητών) και στους κύριους τομείς της κοινωνικής δραστηριότητας (πολιτικό, οικονομικό, πολιτισμικό).

  Γιατί παρουσιάζει ενδιαφέρον η διαχρονική διερεύνηση των επικοινωνιακών φαινομένων;

Μια πρώτη απάντηση θα μπορούσε να είναι: Γιατί σήμερα υπάρχει τεράστιο ενδιαφέρον για κάθε όψη των επικοινωνιακών φαινομένων και κατά συνέπεια και για την ιστορική τους διάσταση. Η επικοινωνία ή μάλλον μια σειρά εννοιών συνδεδεμένων με την επικοινωνία, είναι διαρκώς παρούσα, τόσο στους καθημερινούς προβληματισμούς, όσο και στις αναζητήσεις ποικίλων επιστημονικών κλάδων. 

Γιατί συμβαίνει κάτι τέτοιο;

Για πολλούς λόγους. Ένας από τους πιο προφανείς, είναι οι σχετικά πρόσφατες ραγδαίες εξελίξεις στον τομέα της επικοινωνιακής τεχνολογίας και οι επιπτώσεις τους πάνω  στην κοινωνική ζωή. Ιδιαίτερα θα μπορούσε να αναφερθεί κανείς στη σύγκλιση σε ένα ενιαίο πεδίο εφαρμογών, κατά το τελευταίο τέταρτο του 20^ου αιώνα, τριών επικοινωνιακών τομέων: των τηλεπικοινωνιών, της πληροφορικής και των οπτικοακουστικών μέσων, γεγονός που δημιούργησε άμεσες και έντονες επιπτώσεις στο σύνολο των κοινωνικών δραστηριοτήτων[1]. Απέναντι στις ραγδαίες αυτές εξελίξεις δημιουργήθηκε ένα φάσμα αξιολογήσεων και αντιδράσεων που πάει από την πλήρη απόρριψη, ως την πλήρη και άνευ όρων αποδοχή των καινοτόμων καταστάσεων. Η επένδυση ελπίδων στην  νέα επικοινωνιακή τεχνολογία οφείλεται στην πρωτοφανή, γιγαντιαία αύξηση της ποσότητας των πληροφοριών που κυκλοφορούν, η οποία -εικάζεται- δε μπορεί παρά να συνοδευτεί, αργά ή γρήγορα, από ουσιαστική ποιοτική βελτίωση των συνθηκών της ανθρώπινης διαβίωσης.

Έτσι κι αλλιώς, εάν θέλει να παραμείνει κανείς αισιόδοξος σε ένα κόσμο με διαρκώς οξυνόμενα παγκόσμια προβλήματα (οικολογικό, ενεργειακό, δημογραφικό κ.α.) χωρίς να καταφύγει σε υπερβατικούς αναχωρητισμούς, δεν έχει να ελπίσει παρά ότι η αυξανόμενη ποσότητα των πληροφοριών, αργά ή γρήγορα,  θα φτάσει στο κρίσιμο σημείο, από το οποίο θα προκύψει η ποιότητα γνώσης που είναι αναγκαία για την έγκαιρη αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών. Από την άλλη πλευρά, η δημιουργία φόβων μπροστά στην αλυσιδωτή σειρά των αλλεπάλληλων  καινοτομιών, οφείλεται στη διάχυτη αίσθηση ότι έχει μειωθεί (έως εκμηδενισθεί) ο κοινωνικός έλεγχος πάνω στην παραγωγή και τη χρήση, τόσο της επικοινωνιακής, όσο και της γενικότερης τεχνολογίας, καθώς, όχι μόνο οι τεχνολογίες, αλλά και τα μέσα επικοινωνίας που διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τη κοινή γνώμη, βρίσκονται ως επί το πλείστον στα χέρια ανεξέλεγκτων, όλο και πιο ισχυρών, ιδιωτών. 

Είναι επομένως οι φόβοι και οι ελπίδες μπροστά στις νέες τεχνολογίες και στις εφαρμογές τους που δημιουργούν το αυξημένο ενδιαφέρον για την επικοινωνία; Αυτός είναι ο βασικός λόγος. Τηλεπικοινωνίες, υπολογιστές, οπτικοακουστικά μέσα μαζικής επικοινωνίας, αλλάζουν δραστικά την καθημερινή ζωή των κοινωνιών και, όπως είναι φυσικό,  δημιουργούν αντιδράσεις. Παράλληλα, θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι πέρα από τις κοινωνιολογικές προσεγγίσεις, όπου το ενδιαφέρον για τις κοινωνικές επιπτώσεις της επικοινωνίας είναι αυτονόητο, όλο και περισσότεροι επιστημονικοί κλάδοι εισάγουν στις διερευνήσεις τους τον επικοινωνιακό παράγοντα και κάνουν χρήση της επικοινωνιακής ορολογίας. 

Παραδείγματα;

Για παράδειγμα, ήδη από τα μισά του προηγούμενου αιώνα, ορισμένοι ανθρωπολόγοι του  δομιστικού ρεύματος[2] υποστήριξαν ότι στις αρχικές (πρωτόγονες) μορφές κοινωνικής οργάνωσης είναι ορατές τρεις μορφές επικοινωνιακής διευθέτησης : α) Η επικοινωνία των αγαθών, που για να διακανονιστεί και να λειτουργήσει χωρίς διαλυτικές παρενέργειες και συγκρούσεις  θα πρέπει να δημιουργηθούν οι οικονομικοί κανόνες και θεσμοί, β) Η επικοινωνία των γυναικών, νοούμενη ως  το σύνολο των κανόνων και των θεσμών που διευθετούν τις οικογενειακές σχέσεις  και γ) Η επικοινωνία των μηνυμάτων, η οποία βρίσκεται στην αφετηρία των κοινωνικών διευθετήσεων που έχουν να κάνουν με τη δημιουργία των γλωσσικών συμβάσεων, την απόκτηση γνώσης  και τη δημιουργία  κουλτούρας. Η γλώσσα, υποστήριξαν οι δομιστές, η οποία είναι το γνωστότερο από τα παραπάνω φαινόμενα, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή ενός λογικού μοντέλου που θα βοηθούσε στη κατανόηση και των άλλων δύο βασικών μορφών ανθρώπινης επικοινωνίας. Ο δομισμός, που έχει τις ρίζες του στις γλωσσολογικές αναλύσεις και, ακόμη περισσότερο, η σημειωτική προσέγγιση που αναπτύχθηκε παράλληλα μ’ αυτόν, συνέβαλαν στην δημιουργία μιας σειράς νέων επικοινωνιακών όρων, καθώς και στη διάδοσή τους στο λεξιλόγιο άλλων επιστημών, ήδη κατά τη διάρκεια του 20^ου αιώνα. Σήμερα,  χάρη στις εξελίξεις της πληροφορικής και των ηλεκτρονικών υπολογιστών, η ¨πληροφορία¨ θεωρείται ένα βασικό μέγεθος της φυσικής επιστήμης, που μετριέται σε μονάδες bit και που λειτουργεί ως βασικός αντιχαοτικός παράγοντας, ικανός, δημιουργώντας οργάνωση, να αντιπαλέψει το χαοτικό «τέρας» της εντροπίας.Παράλληλα, η επίσης καταιγιστικά εξελισσόμενη γενετική επιστήμη δηλώνει ότι η κατανόηση της κληρονομικότητας και κατά συνέπεια η αντιμετώπιση πλήθους κληρονομικών ασθενειών, είναι δυνατή μόνον όταν οι γενετικές διαδικασίες νοηθούν ως σύστημα μεταβίβασης πληροφοριών συνταγμένο σε συγκεκριμένους κώδικες. Από εκεί και πέρα, το γεγονός ότι η γενετική αποκρυπτογραφώντας αυτούς τους κώδικες, άρχισε ήδη να επεμβαίνει στις αναπαραγωγικές διαδικασίες είτε ως μαθητευόμενος είτε ως επαγγελματίας μάγος, είναι ακόμη ένας λόγος για τη δημιουργία των ανησυχιών που αναφέραμε παραπάνω. 

Πέρα από το έντονο ενδιαφέρον για την επικοινωνία, υπάρχει σήμερα εξ ίσου διαδεδομένο ενδιαφέρον για την ιστορική διάσταση των επικοινωνιακών φαινομένων; 

Όσον αφορά την επελαύνουσα μεταμοντέρνα [3] αντίληψη για τον χρόνο, την πραγματικότητα και την κοινωνία, η απάντηση είναι ¨όχι¨, και αυτό γιατί στα πλαίσια αυτής της θεώρησης δεν υπάρχει ενδιαφέρον για την ιστορία. Ο αναδυόμενος σήμερα μετανεοτερισμός έχει διαφορετική αντίληψη περί του χρόνου από εκείνη που διαμορφώθηκε από τα νεοτερικά κινήματα, από την Αναγέννηση κι εδώ.Βέβαια, ρεύματα όπως ο δομισμός, στον οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω, είχαν ήδη κατά κάποιο τρόπο εκδηλώσει αποστροφή για την ιστορική προσέγγιση και είχαν ενδώσει στη γοητεία της συγχρονικής ανάλυσης. Όμως οι σχετικές απόψεις δεν είχαν ποτέ τη διάδοση και την επιρροή που αποκτούν οι σημερινές μεταμοντέρνες θεωρίες, οι οποίες διαθέτουν την αρωγή μιας ισχυρής πολιτισμικής βιομηχανίας και την δυνατότητα να αναφέρονται στην κατασκευή ενός υποκατάστατου αχρονικού εικονικού χώρου. Στον αποσπασματικό και στιγμιαίο χρόνο της μεταμοντέρνας θεώρησης οι ιστορικές αναδιφήσεις δεν έχουν νόημα. Αντίθετα, η νεοτερική αντίληψη, για να θεμελιώσει τον ορθολογισμό της, βασίστηκε ευθύς εξ αρχής στην ιστορία. Για τον νεοτερισμό η ανθρωπότητα θεωρείται ως το υποκείμενο μιας διαχρονικής διαδικασίας (ιστορίας) με νόημα, κατά τη διάρκεια της οποίας η ανθρωπότητα πραγματώνεται και συνειδητοποιείται ως οντότητα αυτόνομη, χειραφετημένη, και αποτελούμενη από άτομα ελεύθερα και ίσα.Σήμερα, είναι αλήθεια ότι ο μοντέρνος ορθολογισμός παρουσιάζει σημεία φθοράς, που είναι δυνατό να αναχθούν σε διάφορες αιτίες, όπως, λόγου χάρη, ότι στο όνομα των διαφόρων εκδοχών του μοντερνισμού ασκήθηκαν εξουσίες  που παραμόρφωσαν τις ορθολογικές του βάσεις, ή ότι τα βασικά του κριτήρια κατάντησαν αποκλειστικά οικονομικής φύσης, ή ότι δεν κατάφερε να ενσωματώσει με επάρκεια την ιδέα του τυχαίου, ή ότι χειρίστηκε λανθασμένα την φαντασιακή σφαίρα των κοινωνιών, ή ότι δεν κατάφερε να τιθασεύσει την παραγωγική του επιτυχία με αποτέλεσμα τραγικές οικοφθόρες εκροπές. Όμως, η απάντηση στη φθορά δε μπορεί να είναι η άρνηση των ορθολογικών θεμελίων ούτε η καταφυγή στις εξ ορισμού απροσδιόριστες σφαίρες του μεταμοντέρνου σχετικισμού. Εκείνο που ενδεχομένως χρειάζεται είναι μια νέα, περισσότερο ενημερωμένη, διατύπωση για το τι είναι ορθολογικό και τι όχι, και, σε μια τέτοια διαδικασία, η διερεύνηση του παρελθόντος, η ιστορία, εξακολουθεί να είναι πολύτιμη.Όσον αφορά ειδικότερα στην ιστορία της επικοινωνίας, οι ορατές επιπτώσεις των μέσων πάνω στην καθημερινή ζωή των κοινωνιών, καθιστούν σαφή την ανάγκη, εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τις τρέχουσες ραγδαίες αλλαγές, αλλά  και αν θέλουμε να ανιχνεύσουμε τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαμε να παρέμβουμε σε αυτές, να μελετήσουμε προσεκτικά τις διαχρονικές σχέσεις ανάμεσα στις επικοινωνιακές εξελίξεις και τον κοινωνικό μετασχηματισμό. 

Τι το ιδιαίτερο εμπεριέχει μια κοινωνική θεώρηση της ιστορίας της επικοινωνίας;

Η επικοινωνία, θεωρούμενη ως διαδικασία[4], είναι ένα σύνθετο φαινόμενο το οποίο είναι δυνατό να προσεγγιστεί διαχρονικά από περισσότερες της μιας οπτικές γωνίες. Θα μπορούσε για παράδειγμα να εξετάσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε η επικοινωνιακή τεχνολογία, ή να συντάξει την ιστορία των επικοινωνιακών υλικών που χρησίμευσαν ως υπόβαθρο για τα επικοινωνιακά μέσα ή ακόμη και να συντάξει μια ιστορία των κατά καιρούς επικοινωνιακών ¨θορύβων¨.Η κοινωνική ιστορία της επικοινωνίας χρησιμοποιεί, κατ’ αρχήν, τα εργαλεία που προσφέρουν οι κοινωνικές επιστήμες και ιδιαίτερα η κοινωνιολογία. Κατά δεύτερο λόγο, η  κοινωνική προσέγγιση μελετώντας τις αλληλεξαρτήσεις και τις αλληλοεπιρροές επικοινωνιακής τεχνολογίας και κοινωνίας εστιάζεται περισσότερο σε ορισμένους παράγοντες της επικοινωνιακής διαδικασίας που προσφέρονται πιο πολύ σε αναλύσεις κοινωνιολογικού χαρακτήρα. 

Ποιοι είναι αυτοί οι παράγοντες;

Σύμφωνα με τους κλασικούς διαδικαστικούς ορισμούς της επικοινωνίας, κάθε επικοινωνιακό φαινόμενο προϋποθέτει την ύπαρξη αποστολέων, οι οποίοι παίρνουν την επικοινωνιακή πρωτοβουλία, και οι οποίοι αποστέλλουν μηνύματα, χρησιμοποιώντας διάφορα μέσα, προς παραλήπτες από τους οποίους και προσδοκούν μιαν απάντηση. Είναι προφανές ότι στο επίπεδο των μεγάλων και των μαζικών επικοινωνιών, οι αποστολείς (επικοινωνητές) αποτελούν συγκεκριμένες (και ενίοτε καλά συγκροτημένες) ομάδες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και οι παραλήπτες (επικοινωνούμενοι) ακόμα μεγαλύτερα κοινωνικά σύνολα, τα οποία επίσης επιδέχονται κοινωνική διερεύνηση και ανάλυση. Θεωρούμε ότι η κοινωνιολογική μελέτη των ομάδων των επικοινωνητών και των επικοινωνούμενων, καθώς και των μεταξύ τους σχέσεων, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την κατανόηση των επικοινωνιακών και των κοινωνικών εξελίξεων. Θεωρούμε χρήσιμη τη διερεύνηση του εάν και κατά πόσο υπάρχει αντιστροφή ρόλων, ώστε να υλοποιείται η περίφημη αμφίδρομη επικοινωνία (η οποία θεωρείται το κατ’ εξοχήν μέτρο δημοκρατικότητας των κοινωνιών). Θεωρούμε επίσης θεμιτή την εξέταση των ιδιαιτεροτήτων της ειδικής εκείνης  μορφής εξουσίας που ασκείται από τους επικοινωνητές, καθώς και την διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους δημιουργούνται, τόσο οι κυρίαρχες επικοινωνιακές ελίτ, όσο και οι επικοινωνιακές αντιπολιτεύσεις. Τέλος, θεωρούμε χρήσιμη την εξέταση των  σχέσεων των επικοινωνιακών εξουσιών με τις άλλες μορφές εξουσίας (πολιτική, οικονομική, στρατιωτική κ.α.). Φυσικά, εκτός από τα παραπάνω, ενδιαφέρουν οι επικοινωνιακές ιδιαιτερότητες του κάθε μέσου στο βαθμό που αυτές επηρεάζουν την κοινωνική του χρήση, καθώς και το κοινωνικό περιεχόμενο των μηνυμάτων είτε εκφράζεται ρητά είτε έμμεσα. 

Εν τέλει είναι οι επικοινωνιακές καινοτομίες που επηρεάζουν τις κοινωνίες ή οι κοινωνίες που καθοδηγούν τις επικοινωνιακές εξελίξεις;   

Είναι γεγονός, ότι ορισμένοι  μελετητές (όπως οι θεωρητικοί της σχολής του Τορόντο, στους οποίους θα αναφερθούμε συχνά στις επόμενες σελίδες), υποστήριξαν ρητά ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες διαμορφώθηκαν, στο πολιτισμικό, αλλά και στο ευρύτερο κοινωνικό πεδίο, υπό την άμεση επιρροή των μεγάλων επικοινωνιακών τεχνικών (της γραφής, της τυπογραφίας, των ηλεκτρικών και των ηλεκτρονικών ΜΜΕ). Σχετικά  είναι πασίγνωστη η εμφαντική διατύπωση του Marshal Mac Luan:  ¨το μέσο είναι το μήνυμα¨. Απαντώντας σε αυτούς τους ισχυρισμούς, άλλοι μελετητές έχουν διατυπώσει ενστάσεις[5] ή και έχουν υποστηρίξει την προτεραιότητα άλλων τομέων της ανθρώπινης δραστηριότητας ως κινητήριων παραγόντων για τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Για να μην εμπλακούμε στην παρατεταμένη αυτή διαμάχη σχετικά με τους προέχοντες ή κινητήριους τομείς των κοινωνικών αλλαγών, σπεύδουμε να αποσαφηνίσουμε πώς το γεγονός ότι υιοθετούμε ένα σχήμα αφήγησης στο οποίο δίνεται προτεραιότητα στις επικοινωνιακές εξελίξεις, δεν σημαίνει ότι αποδίδουμε πρωταρχική, κινητήριο, αφετηριακή σημασία στις εξελίξεις αυτές. Αντίθετα, η εξελικτική πορεία των επικοινωνιακών τεχνολογιών είναι μία διαδικασία στην οποία, κατά τη γνώμη μας, ο κοινωνικός παράγοντας στο σύνολό του, οι συγκεκριμένοι συσχετισμοί δυνάμεων μεταξύ των κοινωνικών ομάδων με διαφορετικά συμφέροντα, αλλά και οι συγκυρίες και το αναπόφευκτο στατιστικό τυχαίο, παίζουν το ρόλο τους. Από εκεί και πέρα είναι αδιαμφισβήτητο ότι τα μέσα επικοινωνίας ασκούν κοινωνική επιρροή, ότι η επιρροή αυτή είναι δυνατό να αναχθεί σε μια σειρά παραγόντων που συμμετέχουν στην επικοινωνιακή διαδικασία και ότι οι παράγοντες αυτοί είναι εξακριβώσιμοι και αναλύσιμοι. Εκτός από το μέσο καθαυτό και τα ιδιαίτερα τεχνικά και επικοινωνιακά του χαρακτηριστικά, υπάρχουν οι εκάστοτε επικοινωνητές και επικοινωνούμενοι, κοινωνικές οντότητες και ομάδες που επιδέχονται κοινωνιολογική ανάλυση, στους οποίους και θα εστιάσουμε την προσοχή μας.  

Ποια είναι τα κομβικά σημεία στη διαχρονική θεώρηση των σχέσεων κοινωνίας-επικοινωνίας;

Στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, υπάρχει πλήθος μελετών που διαπραγματεύονται το θέμα των σχέσεων ανάμεσα στη διάδοση νέων μέσων επικοινωνίας και τη  συνολική κοινωνική εξέλιξη[6]. Ωστόσο, όπως ήδη αναφέραμε, υπάρχει ένα ρεύμα επιστημόνων, μεταξύ των οποίων οι McLuhan, Ong, Innis, Havelock κ.α., που ξεκινώντας από την υπόθεση ότι τα μέσα επικοινωνίας επηρεάζουν όχι μόνο την γλώσσα και τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων,  αλλά και τους εκάστοτε τρόπους της κοινωνικής τους οργάνωσης, υπήρξαν περισσότερο επιγραμματικοί στις αποφάνσεις τους σχετικά με την πολιτική, οικονομική και πολιτισμική σημασία των επικοινωνιακών τεχνολογιών. Οι μελετητές αυτοί συμφωνούν ότι υπήρξαν  ορισμένες περίοδοι-τομές, κατά τις οποίες οι εξελίξεις στο χώρο των μέσων επικοινωνίας συνδυάστηκαν με επαναστατικές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές αλλαγές. Μέχρι στιγμής απαριθμούνται τουλάχιστον τρεις τέτοιες ¨επικοινωνιακές επαναστάσεις¨: η χειρογραφική επανάσταση, η τυπογραφική ή Γουτεμβεργιανή επανάσταση και η επανάσταση των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών μέσων  επικοινωνίας. Σε αυτές θα μπορούσε ενδεχομένως να προστεθεί ακόμη μία, κατά πολύ προγενέστερη, ο επικοινωνιακός χαρακτήρας της οποίας, όμως, είχε βιολογικό υπόστρωμα. Πρόκειται για τις σωρευτικές μεταλλάξεις που συνετέλεσαν στη διαμόρφωση του Χόμο Σάπιενς Σάπιενς, τελειοποιώντας τις δυνατότητες του εγκεφάλου να απομνημονεύει και να χειρίζεται πληροφορίες, ενώ παράλληλα εξασφάλισαν στον άνθρωπο νέα, γλωσσικά,  εργαλεία έκφρασης. Θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπ’όψιν ότι, οι ραγδαίες εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών δημιουργούν σε πολλούς την εντύπωση ότι η εποχή του διαδικτύου είναι δυνατό να αποτελέσει μια ακόμη διακριτή εποχή στη ιστορία της επικοινωνίας. Σύμφωνα με αυτές τις απόψεις ζούμε ήδη την επαναστατική έναρξη μιας νέας επικοινωνιακής περιόδου. 

Σε ποιες περιόδους διαιρείται  η κοινωνική ιστορία της επικοινωνίας;

Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα παραπάνω, στην κοινωνική ιστορία των μέσων επικοινωνίας είναι δυνατό να διακριθούν οι ακόλουθες κύριες περίοδοι: α. Η περίοδος της προφορικότητας. Η περίοδος αυτή αρχίζει περίπου πριν πενήντα χιλιάδες χρόνια, όταν ο Χόμο Σάπιενς Σάπιενς, έχοντας αποκτήσει τη σημερινή εγκεφαλική δομή, αρχίζει να διαμορφώνει την  έναρθρη γλωσσική έκφραση  και διαρκεί έως την επινόηση και διάδοση των πρώτων μορφών γραφής. Κατά την εναρκτήρια αυτή εποχή της ανθρώπινης ύπαρξης, οι παλαιότερες άναρθρες, οσμητικές και νευματικές μορφές επικοινωνίας έχουν ήδη υποχωρήσει (χωρίς να έχουν εξαφανιστεί εντελώς), ενώ ο έναρθρος προφορικός λόγος γίνεται προοδευτικά το σχεδόν αποκλειστικό μέσο διανθρώπινης επικοινωνίας. Η περίοδος της αποκλειστικής ή πρωτογενούς προφορικότητας αντιστοιχεί στην προϊστορία του ανθρώπινου είδους και  περιλαμβάνει τμήμα της παλαιολιθικής, της μεσολιθικής  και της νεολιθικής εποχή, καθώς και την αρχική φάση της περιόδου επεξεργασίας των μετάλλων. 

β. Η περίοδος της χειρογραφίας. Αρχίζει πριν έξι περίπου χιλιάδες χρόνια στα πρώτα άστεα, με την επινόηση και διάδοση σχετικά ολοκληρωμένων μορφών γραφής και διαρκεί έως τον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν υλοποιούνται οι πρώτες τυπογραφικές μηχανές με κινητά στοιχεία. Η περίοδος της χειρογραφίας αντιστοιχεί στο χρονικό διάστημα που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τους πρώτους μεγάλους παραποτάμιους πολιτισμούς (του Νείλου, του Τίγρη και του Ευφράτη, του Ινδού και του Κίτρινου ποταμού), την κλασσική ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα και τον μεσαίωνα. Η χειρογραφία θα συνυπάρξει με προφορικούς τρόπους έκφρασης καθώς και με ένα νέο είδος προφορικότητας που θα βασίζεται σε γραπτά κείμενα (δευτερεύουσα προφορικότητα[7])

γ. Η περίοδος της τυπογραφίας. Εδώ διαθέτουμε μια συμβατική χρονολογία έναρξης, τουλάχιστον όσον αφορά τις εξελίξεις στη Δύση: το 1454, όταν ο Γουτεμβέργιος εκτυπώνει τα πρώτα τριακόσια αντίτυπα της Αγίας Γραφής στα λατινικά. (Οι Κινέζοι διαθέτουν από το 1450 ξύλινους κινητούς χαρακτήρες εκτύπωσης, ενώ το 1500 χρησιμοποιούν ήδη μεταλλικούς χαρακτήρες). Πολύ σύντομα,  το έντυπο κείμενο, ιδιαίτερα με τη μορφή της έντυπης περιοδικής έκδοσης μεγάλης κυκλοφορίας που ονομάσθηκε ¨Τύπος¨,  θα αποτελέσει το πρώτο μέσο μαζικής επικοινωνίας. Ο τυπωμένος λόγος θα είναι το   κυριότερο μέσο επικοινωνίας κατά τη διάρκεια των μεγάλων νεοτερικών επαναστάσεων. Η κυριαρχία του Τύπου δεν θα αμφισβητηθεί έως τις αρχές του 20^ου αιώνα. 

δ. Η περίοδος των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας. Είναι η περίοδος που άρχισε με την επινόηση και τη διάδοση των ηλεκτρικών οπτικοαουστικών μέσων πριν περίπου έναν αιώνα και διαρκεί μέχρι τις μέρες μας. Πέρα όμως από αυτές τις γνωστές και κατά το μάλλον ή ήττον αποδεκτές κατηγοριοποιήσεις της κοινωνικής ιστορίας των μέσων, υπάρχουν ενδείξεις ότι βρίσκεται ήδη εν εξελίξει μια νέα σημαντική επικοινωνιακή περίοδος:

ε. Η σημερινή συγκυρία. Κατά την έναρξη του τελευταίου τέταρτου του 20^ου αιώνα συντελείται στον χώρο της επικοινωνίας αυτό που ονομάστηκε σύγκλιση τριών εν εξελίξει επικοινωνιακών τομέων: των τηλεπικοινωνιών, της πληροφορικής και των οπτικοακουστικών (ραδιοτηλεοπτικών) μέσων [8]. Με αφετηρία μια σειρά τεχνολογικών εξελίξεων (αλλά και πολιτικών επιλογών που αντικατοπτρίζουν τους συσχετισμούς των κοινωνικών δυνάμεων της εποχής), έχουμε μια νέα παγκόσμια δικτύωση των τηλεπικοινωνιών, μια νέα σύνθεση μεταξύ των δικτύων αυτών και των νέων δυνατοτήτων της πληροφορικής και μια νέα διάρθρωση του οπτικοακουστικού τομέα που, συγκλίνοντας προς τους δύο πρώτους τομείς, συμβάλει στη δημιουργία ριζικών ανακατατάξεων. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία νέων διαδικτυώσεων, νέων δυνατοτήτων αποθήκευσης, χειρισμού και διάδοσης των πληροφοριών σε πλανητική κλίμακα και εν τέλει ενός νέου συνολικού επικοινωνιακού σκηνικού με άμεσες όσο και έντονες επιπτώσεις στις οικονομικές, τις πολιτικές και τις πολιτισμικές δραστηριότητες των κοινωνιών. 

Ποιο είναι το βασικό σχήμα με το οποίο η προκείμενη εργασία προσεγγίζει τη διαχρονική θεώρηση των σχέσεων ανάμεσα στις επικοινωνιακές και τις κοινωνικές εξελίξεις

Για κάθε μία από τις περιόδους που ήδη αναφέρθηκαν θα εξετασθούνα. Οι κοινωνικές συγκυρίες που ευνοούν την ανάπτυξη και   την καθιέρωση του συγκεκριμένου κάθε φορά μέσου.β. τα βασικά τεχνολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά του εκάστοτε κυρίαρχου μέσουγ. Τα βασικά χαρακτηριστικά των ομάδων επικοινωνητών που δρουν είτε ως κυρίαρχοι είτε ως αντιπολιτευόμενοι,  οι σχέσεις μεταξύ επικοινωνητών και επικοινωνούμενων, καθώς και οι σχέσεις ανάμεσα στις ομάδες επικοινωνητών και τις ομάδες που ασκούν άλλες μορφές εξουσίας.Παράλληλα θα διατυπωθούν παρατηρήσεις και υποθέσεις προς περαιτέρω επαλήθευση, σχετικές με τον χειρισμό της φαντασιακής σφαίρας των κοινωνιών από την πλευρά των εκάστοτε επικοινωνητών, παρατηρήσεις πάνω στις αλλαγές που, ανά επικοινωνιακή περίοδο, συντελούνται στην αντίληψη του χώρου και του χρόνου και, τέλος, παρατηρήσεις σχετικές με τις αντίστοιχες χρονικές διακυμάνσεις του εκκρεμούς συλλογικότητα-ατομικότητα. 

ΚΟΙΝΩNIΑ, ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΕΞΟΥΣΙΑ. ΑΠΟ  ΤΟΝ ΒΩΜΟ ΣΤΟΝ ΑΜΒΩΝΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 

Η εισαγωγή περιλαμβάνει διευκρινίσεις για τη δομή και το περιεχόμενο της μελέτης, διατυπωμένες με τη μορφή ερωτοαπαντήσεων, καθώς και εννοιολογικές διευκρινίσεις σχετικές με τη χρήση ορισμένων βασικών όρων.  

Α. Διευκρινίσεις σχετικές με τη δομή και το περιεχόμενο του κειμένου(με τη μορφή ερωτοαπαντήσεων) 

Ποιο είναι το αντικείμενο της παρούσας εργασίας;

Πρόκειται για μια προσπάθεια να διερευνηθούν διαχρονικά οι σχέσεις ανάμεσα στα φαινόμενα επικοινωνιακού χαρακτήρα από τη μία πλευρά και τις γενικότερες κοινωνικές εξελίξεις από την άλλη. Ειδικότερα, πρόκειται για μια συνοπτική καταγραφή της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις κυρίαρχες μορφές επικοινωνίας (όπως αυτές καθορίζονται από την διαθέσιμη κάθε φορά επικοινωνιακή τεχνολογία και εκφέρονται από τις εκάστοτε κυρίαρχες ομάδες επικοινωνητών) και στους κύριους τομείς της κοινωνικής δραστηριότητας (πολιτικό, οικονομικό, πολιτισμικό).

  Γιατί παρουσιάζει ενδιαφέρον η διαχρονική διερεύνηση των επικοινωνιακών φαινομένων;

Μια πρώτη απάντηση θα μπορούσε να είναι: Γιατί σήμερα υπάρχει τεράστιο ενδιαφέρον για κάθε όψη των επικοινωνιακών φαινομένων και κατά συνέπεια και για την ιστορική τους διάσταση. Η επικοινωνία ή μάλλον μια σειρά εννοιών συνδεδεμένων με την επικοινωνία, είναι διαρκώς παρούσα, τόσο στους καθημερινούς προβληματισμούς, όσο και στις αναζητήσεις ποικίλων επιστημονικών κλάδων.  Γιατί συμβαίνει κάτι τέτοιο;

Για πολλούς λόγους. Ένας από τους πιο προφανείς, είναι οι σχετικά πρόσφατες ραγδαίες εξελίξεις στον τομέα της επικοινωνιακής τεχνολογίας και οι επιπτώσεις τους πάνω  στην κοινωνική ζωή. Ιδιαίτερα θα μπορούσε να αναφερθεί κανείς στη σύγκλιση σε ένα ενιαίο πεδίο εφαρμογών, κατά το τελευταίο τέταρτο του 20^ου αιώνα, τριών επικοινωνιακών τομέων: των τηλεπικοινωνιών, της πληροφορικής και των οπτικοακουστικών μέσων, γεγονός που δημιούργησε άμεσες και έντονες επιπτώσεις στο σύνολο των κοινωνικών δραστηριοτήτων[1]. Απέναντι στις ραγδαίες αυτές εξελίξεις δημιουργήθηκε ένα φάσμα αξιολογήσεων και αντιδράσεων που πάει από την πλήρη απόρριψη, ως την πλήρη και άνευ όρων αποδοχή των καινοτόμων καταστάσεων. Η επένδυση ελπίδων στην  νέα επικοινωνιακή τεχνολογία οφείλεται στην πρωτοφανή, γιγαντιαία αύξηση της ποσότητας των πληροφοριών που κυκλοφορούν, η οποία -εικάζεται- δε μπορεί παρά να συνοδευτεί, αργά ή γρήγορα, από ουσιαστική ποιοτική βελτίωση των συνθηκών της ανθρώπινης διαβίωσης.

Έτσι κι αλλιώς, εάν θέλει να παραμείνει κανείς αισιόδοξος σε ένα κόσμο με διαρκώς οξυνόμενα παγκόσμια προβλήματα (οικολογικό, ενεργειακό, δημογραφικό κ.α.) χωρίς να καταφύγει σε υπερβατικούς αναχωρητισμούς, δεν έχει να ελπίσει παρά ότι η αυξανόμενη ποσότητα των πληροφοριών, αργά ή γρήγορα,  θα φτάσει στο κρίσιμο σημείο, από το οποίο θα προκύψει η ποιότητα γνώσης που είναι αναγκαία για την έγκαιρη αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών. Από την άλλη πλευρά, η δημιουργία φόβων μπροστά στην αλυσιδωτή σειρά των αλλεπάλληλων  καινοτομιών, οφείλεται στη διάχυτη αίσθηση ότι έχει μειωθεί (έως εκμηδενισθεί) ο κοινωνικός έλεγχος πάνω στην παραγωγή και τη χρήση, τόσο της επικοινωνιακής, όσο και της γενικότερης τεχνολογίας, καθώς, όχι μόνο οι τεχνολογίες, αλλά και τα μέσα επικοινωνίας που διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τη κοινή γνώμη, βρίσκονται ως επί το πλείστον στα χέρια ανεξέλεγκτων, όλο και πιο ισχυρών, ιδιωτών. 

Είναι επομένως οι φόβοι και οι ελπίδες μπροστά στις νέες τεχνολογίες και στις εφαρμογές τους που δημιουργούν το αυξημένο ενδιαφέρον για την επικοινωνία; Αυτός είναι ο βασικός λόγος. Τηλεπικοινωνίες, υπολογιστές, οπτικοακουστικά μέσα μαζικής επικοινωνίας, αλλάζουν δραστικά την καθημερινή ζωή των κοινωνιών και, όπως είναι φυσικό,  δημιουργούν αντιδράσεις. Παράλληλα, θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι πέρα από τις κοινωνιολογικές προσεγγίσεις, όπου το ενδιαφέρον για τις κοινωνικές επιπτώσεις της επικοινωνίας είναι αυτονόητο, όλο και περισσότεροι επιστημονικοί κλάδοι εισάγουν στις διερευνήσεις τους τον επικοινωνιακό παράγοντα και κάνουν χρήση της επικοινωνιακής ορολογίας.  Παραδείγματα;

Για παράδειγμα, ήδη από τα μισά του προηγούμενου αιώνα, ορισμένοι ανθρωπολόγοι του  δομιστικού ρεύματος[2] υποστήριξαν ότι στις αρχικές (πρωτόγονες) μορφές κοινωνικής οργάνωσης είναι ορατές τρεις μορφές επικοινωνιακής διευθέτησης : α) Η επικοινωνία των αγαθών, που για να διακανονιστεί και να λειτουργήσει χωρίς διαλυτικές παρενέργειες και συγκρούσεις  θα πρέπει να δημιουργηθούν οι οικονομικοί κανόνες και θεσμοί, β) Η επικοινωνία των γυναικών, νοούμενη ως  το σύνολο των κανόνων και των θεσμών που διευθετούν τις οικογενειακές σχέσεις  και γ) Η επικοινωνία των μηνυμάτων, η οποία βρίσκεται στην αφετηρία των κοινωνικών διευθετήσεων που έχουν να κάνουν με τη δημιουργία των γλωσσικών συμβάσεων, την απόκτηση γνώσης  και τη δημιουργία  κουλτούρας. Η γλώσσα, υποστήριξαν οι δομιστές, η οποία είναι το γνωστότερο από τα παραπάνω φαινόμενα, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή ενός λογικού μοντέλου που θα βοηθούσε στη κατανόηση και των άλλων δύο βασικών μορφών ανθρώπινης επικοινωνίας. Ο δομισμός, που έχει τις ρίζες του στις γλωσσολογικές αναλύσεις και, ακόμη περισσότερο, η σημειωτική προσέγγιση που αναπτύχθηκε παράλληλα μ’ αυτόν, συνέβαλαν στην δημιουργία μιας σειράς νέων επικοινωνιακών όρων, καθώς και στη διάδοσή τους στο λεξιλόγιο άλλων επιστημών, ήδη κατά τη διάρκεια του 20^ου αιώνα. Σήμερα,  χάρη στις εξελίξεις της πληροφορικής και των ηλεκτρονικών υπολογιστών, η ¨πληροφορία¨ θεωρείται ένα βασικό μέγεθος της φυσικής επιστήμης, που μετριέται σε μονάδες bit και που λειτουργεί ως βασικός αντιχαοτικός παράγοντας, ικανός, δημιουργώντας οργάνωση, να αντιπαλέψει το χαοτικό «τέρας» της εντροπίας.Παράλληλα, η επίσης καταιγιστικά εξελισσόμενη γενετική επιστήμη δηλώνει ότι η κατανόηση της κληρονομικότητας και κατά συνέπεια η αντιμετώπιση πλήθους κληρονομικών ασθενειών, είναι δυνατή μόνον όταν οι γενετικές διαδικασίες νοηθούν ως σύστημα μεταβίβασης πληροφοριών συνταγμένο σε συγκεκριμένους κώδικες. Από εκεί και πέρα, το γεγονός ότι η γενετική αποκρυπτογραφώντας αυτούς τους κώδικες, άρχισε ήδη να επεμβαίνει στις αναπαραγωγικές διαδικασίες είτε ως μαθητευόμενος είτε ως επαγγελματίας μάγος, είναι ακόμη ένας λόγος για τη δημιουργία των ανησυχιών που αναφέραμε παραπάνω. 

Πέρα από το έντονο ενδιαφέρον για την επικοινωνία, υπάρχει σήμερα εξ ίσου διαδεδομένο ενδιαφέρον για την ιστορική διάσταση των επικοινωνιακών φαινομένων; 

Όσον αφορά την επελαύνουσα μεταμοντέρνα [3] αντίληψη για τον χρόνο, την πραγματικότητα και την κοινωνία, η απάντηση είναι ¨όχι¨, και αυτό γιατί στα πλαίσια αυτής της θεώρησης δεν υπάρχει ενδιαφέρον για την ιστορία. Ο αναδυόμενος σήμερα μετανεοτερισμός έχει διαφορετική αντίληψη περί του χρόνου από εκείνη που διαμορφώθηκε από τα νεοτερικά κινήματα, από την Αναγέννηση κι εδώ.Βέβαια, ρεύματα όπως ο δομισμός, στον οποίο αναφερθήκαμε παραπάνω, είχαν ήδη κατά κάποιο τρόπο εκδηλώσει αποστροφή για την ιστορική προσέγγιση και είχαν ενδώσει στη γοητεία της συγχρονικής ανάλυσης. Όμως οι σχετικές απόψεις δεν είχαν ποτέ τη διάδοση και την επιρροή που αποκτούν οι σημερινές μεταμοντέρνες θεωρίες, οι οποίες διαθέτουν την αρωγή μιας ισχυρής πολιτισμικής βιομηχανίας και την δυνατότητα να αναφέρονται στην κατασκευή ενός υποκατάστατου αχρονικού εικονικού χώρου. Στον αποσπασματικό και στιγμιαίο χρόνο της μεταμοντέρνας θεώρησης οι ιστορικές αναδιφήσεις δεν έχουν νόημα. Αντίθετα, η νεοτερική αντίληψη, για να θεμελιώσει τον ορθολογισμό της, βασίστηκε ευθύς εξ αρχής στην ιστορία. Για τον νεοτερισμό η ανθρωπότητα θεωρείται ως το υποκείμενο μιας διαχρονικής διαδικασίας (ιστορίας) με νόημα, κατά τη διάρκεια της οποίας η ανθρωπότητα πραγματώνεται και συνειδητοποιείται ως οντότητα αυτόνομη, χειραφετημένη, και αποτελούμενη από άτομα ελεύθερα και ίσα.Σήμερα, είναι αλήθεια ότι ο μοντέρνος ορθολογισμός παρουσιάζει σημεία φθοράς, που είναι δυνατό να αναχθούν σε διάφορες αιτίες, όπως, λόγου χάρη, ότι στο όνομα των διαφόρων εκδοχών του μοντερνισμού ασκήθηκαν εξουσίες  που παραμόρφωσαν τις ορθολογικές του βάσεις, ή ότι τα βασικά του κριτήρια κατάντησαν αποκλειστικά οικονομικής φύσης, ή ότι δεν κατάφερε να ενσωματώσει με επάρκεια την ιδέα του τυχαίου, ή ότι χειρίστηκε λανθασμένα την φαντασιακή σφαίρα των κοινωνιών, ή ότι δεν κατάφερε να τιθασεύσει την παραγωγική του επιτυχία με αποτέλεσμα τραγικές οικοφθόρες εκροπές. Όμως, η απάντηση στη φθορά δε μπορεί να είναι η άρνηση των ορθολογικών θεμελίων ούτε η καταφυγή στις εξ ορισμού απροσδιόριστες σφαίρες του μεταμοντέρνου σχετικισμού. Εκείνο που ενδεχομένως χρειάζεται είναι μια νέα, περισσότερο ενημερωμένη, διατύπωση για το τι είναι ορθολογικό και τι όχι, και, σε μια τέτοια διαδικασία, η διερεύνηση του παρελθόντος, η ιστορία, εξακολουθεί να είναι πολύτιμη.Όσον αφορά ειδικότερα στην ιστορία της επικοινωνίας, οι ορατές επιπτώσεις των μέσων πάνω στην καθημερινή ζωή των κοινωνιών, καθιστούν σαφή την ανάγκη, εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τις τρέχουσες ραγδαίες αλλαγές, αλλά  και αν θέλουμε να ανιχνεύσουμε τους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαμε να παρέμβουμε σε αυτές, να μελετήσουμε προσεκτικά τις διαχρονικές σχέσεις ανάμεσα στις επικοινωνιακές εξελίξεις και τον κοινωνικό μετασχηματισμό.  Τι το ιδιαίτερο εμπεριέχει μια κοινωνική θεώρηση της ιστορίας της επικοινωνίας;

Η επικοινωνία, θεωρούμενη ως διαδικασία[4], είναι ένα σύνθετο φαινόμενο το οποίο είναι δυνατό να προσεγγιστεί διαχρονικά από περισσότερες της μιας οπτικές γωνίες. Θα μπορούσε για παράδειγμα να εξετάσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε η επικοινωνιακή τεχνολογία, ή να συντάξει την ιστορία των επικοινωνιακών υλικών που χρησίμευσαν ως υπόβαθρο για τα επικοινωνιακά μέσα ή ακόμη και να συντάξει μια ιστορία των κατά καιρούς επικοινωνιακών ¨θορύβων¨.Η κοινωνική ιστορία της επικοινωνίας χρησιμοποιεί, κατ’ αρχήν, τα εργαλεία που προσφέρουν οι κοινωνικές επιστήμες και ιδιαίτερα η κοινωνιολογία. Κατά δεύτερο λόγο, η  κοινωνική προσέγγιση μελετώντας τις αλληλεξαρτήσεις και τις αλληλοεπιρροές επικοινωνιακής τεχνολογίας και κοινωνίας εστιάζεται περισσότερο σε ορισμένους παράγοντες της επικοινωνιακής διαδικασίας που προσφέρονται πιο πολύ σε αναλύσεις κοινωνιολογικού χαρακτήρα. 

Ποιοι είναι αυτοί οι παράγοντες;

Σύμφωνα με τους κλασικούς διαδικαστικούς ορισμούς της επικοινωνίας, κάθε επικοινωνιακό φαινόμενο προϋποθέτει την ύπαρξη αποστολέων, οι οποίοι παίρνουν την επικοινωνιακή πρωτοβουλία, και οι οποίοι αποστέλλουν μηνύματα, χρησιμοποιώντας διάφορα μέσα, προς παραλήπτες από τους οποίους και προσδοκούν μιαν απάντηση. Είναι προφανές ότι στο επίπεδο των μεγάλων και των μαζικών επικοινωνιών, οι αποστολείς (επικοινωνητές) αποτελούν συγκεκριμένες (και ενίοτε καλά συγκροτημένες) ομάδες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και οι παραλήπτες (επικοινωνούμενοι) ακόμα μεγαλύτερα κοινωνικά σύνολα, τα οποία επίσης επιδέχονται κοινωνική διερεύνηση και ανάλυση. Θεωρούμε ότι η κοινωνιολογική μελέτη των ομάδων των επικοινωνητών και των επικοινωνούμενων, καθώς και των μεταξύ τους σχέσεων, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την κατανόηση των επικοινωνιακών και των κοινωνικών εξελίξεων. Θεωρούμε χρήσιμη τη διερεύνηση του εάν και κατά πόσο υπάρχει αντιστροφή ρόλων, ώστε να υλοποιείται η περίφημη αμφίδρομη επικοινωνία (η οποία θεωρείται το κατ’ εξοχήν μέτρο δημοκρατικότητας των κοινωνιών). Θεωρούμε επίσης θεμιτή την εξέταση των ιδιαιτεροτήτων της ειδικής εκείνης  μορφής εξουσίας που ασκείται από τους επικοινωνητές, καθώς και την διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους δημιουργούνται, τόσο οι κυρίαρχες επικοινωνιακές ελίτ, όσο και οι επικοινωνιακές αντιπολιτεύσεις. Τέλος, θεωρούμε χρήσιμη την εξέταση των  σχέσεων των επικοινωνιακών εξουσιών με τις άλλες μορφές εξουσίας (πολιτική, οικονομική, στρατιωτική κ.α.). Φυσικά, εκτός από τα παραπάνω, ενδιαφέρουν οι επικοινωνιακές ιδιαιτερότητες του κάθε μέσου στο βαθμό που αυτές επηρεάζουν την κοινωνική του χρήση, καθώς και το κοινωνικό περιεχόμενο των μηνυμάτων είτε εκφράζεται ρητά είτε έμμεσα. 

Εν τέλει είναι οι επικοινωνιακές καινοτομίες που επηρεάζουν τις κοινωνίες ή οι κοινωνίες που καθοδηγούν τις επικοινωνιακές εξελίξεις;   

Είναι γεγονός, ότι ορισμένοι  μελετητές (όπως οι θεωρητικοί της σχολής του Τορόντο, στους οποίους θα αναφερθούμε συχνά στις επόμενες σελίδες), υποστήριξαν ρητά ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες διαμορφώθηκαν, στο πολιτισμικό, αλλά και στο ευρύτερο κοινωνικό πεδίο, υπό την άμεση επιρροή των μεγάλων επικοινωνιακών τεχνικών (της γραφής, της τυπογραφίας, των ηλεκτρικών και των ηλεκτρονικών ΜΜΕ). Σχετικά  είναι πασίγνωστη η εμφαντική διατύπωση του Marshal Mac Luan:  ¨το μέσο είναι το μήνυμα¨. Απαντώντας σε αυτούς τους ισχυρισμούς, άλλοι μελετητές έχουν διατυπώσει ενστάσεις[5] ή και έχουν υποστηρίξει την προτεραιότητα άλλων τομέων της ανθρώπινης δραστηριότητας ως κινητήριων παραγόντων για τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Για να μην εμπλακούμε στην παρατεταμένη αυτή διαμάχη σχετικά με τους προέχοντες ή κινητήριους τομείς των κοινωνικών αλλαγών, σπεύδουμε να αποσαφηνίσουμε πώς το γεγονός ότι υιοθετούμε ένα σχήμα αφήγησης στο οποίο δίνεται προτεραιότητα στις επικοινωνιακές εξελίξεις, δεν σημαίνει ότι αποδίδουμε πρωταρχική, κινητήριο, αφετηριακή σημασία στις εξελίξεις αυτές. Αντίθετα, η εξελικτική πορεία των επικοινωνιακών τεχνολογιών είναι μία διαδικασία στην οποία, κατά τη γνώμη μας, ο κοινωνικός παράγοντας στο σύνολό του, οι συγκεκριμένοι συσχετισμοί δυνάμεων μεταξύ των κοινωνικών ομάδων με διαφορετικά συμφέροντα, αλλά και οι συγκυρίες και το αναπόφευκτο στατιστικό τυχαίο, παίζουν το ρόλο τους. Από εκεί και πέρα είναι αδιαμφισβήτητο ότι τα μέσα επικοινωνίας ασκούν κοινωνική επιρροή, ότι η επιρροή αυτή είναι δυνατό να αναχθεί σε μια σειρά παραγόντων που συμμετέχουν στην επικοινωνιακή διαδικασία και ότι οι παράγοντες αυτοί είναι εξακριβώσιμοι και αναλύσιμοι. Εκτός από το μέσο καθαυτό και τα ιδιαίτερα τεχνικά και επικοινωνιακά του χαρακτηριστικά, υπάρχουν οι εκάστοτε επικοινωνητές και επικοινωνούμενοι, κοινωνικές οντότητες και ομάδες που επιδέχονται κοινωνιολογική ανάλυση, στους οποίους και θα εστιάσουμε την προσοχή μας.  

Ποια είναι τα κομβικά σημεία στη διαχρονική θεώρηση των σχέσεων κοινωνίας-επικοινωνίας;

Στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, υπάρχει πλήθος μελετών που διαπραγματεύονται το θέμα των σχέσεων ανάμεσα στη διάδοση νέων μέσων επικοινωνίας και τη  συνολική κοινωνική εξέλιξη[6]. Ωστόσο, όπως ήδη αναφέραμε, υπάρχει ένα ρεύμα επιστημόνων, μεταξύ των οποίων οι McLuhan, Ong, Innis, Havelock κ.α., που ξεκινώντας από την υπόθεση ότι τα μέσα επικοινωνίας επηρεάζουν όχι μόνο την γλώσσα και τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων,  αλλά και τους εκάστοτε τρόπους της κοινωνικής τους οργάνωσης, υπήρξαν περισσότερο επιγραμματικοί στις αποφάνσεις τους σχετικά με την πολιτική, οικονομική και πολιτισμική σημασία των επικοινωνιακών τεχνολογιών. Οι μελετητές αυτοί συμφωνούν ότι υπήρξαν  ορισμένες περίοδοι-τομές, κατά τις οποίες οι εξελίξεις στο χώρο των μέσων επικοινωνίας συνδυάστηκαν με επαναστατικές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές αλλαγές. Μέχρι στιγμής απαριθμούνται τουλάχιστον τρεις τέτοιες ¨επικοινωνιακές επαναστάσεις¨: η χειρογραφική επανάσταση, η τυπογραφική ή Γουτεμβεργιανή επανάσταση και η επανάσταση των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών μέσων  επικοινωνίας. Σε αυτές θα μπορούσε ενδεχομένως να προστεθεί ακόμη μία, κατά πολύ προγενέστερη, ο επικοινωνιακός χαρακτήρας της οποίας, όμως, είχε βιολογικό υπόστρωμα. Πρόκειται για τις σωρευτικές μεταλλάξεις που συνετέλεσαν στη διαμόρφωση του Χόμο Σάπιενς Σάπιενς, τελειοποιώντας τις δυνατότητες του εγκεφάλου να απομνημονεύει και να χειρίζεται πληροφορίες, ενώ παράλληλα εξασφάλισαν στον άνθρωπο νέα, γλωσσικά,  εργαλεία έκφρασης. Θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπ’όψιν ότι, οι ραγδαίες εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών δημιουργούν σε πολλούς την εντύπωση ότι η εποχή του διαδικτύου είναι δυνατό να αποτελέσει μια ακόμη διακριτή εποχή στη ιστορία της επικοινωνίας. Σύμφωνα με αυτές τις απόψεις ζούμε ήδη την επαναστατική έναρξη μιας νέας επικοινωνιακής περιόδου. 

Σε ποιες περιόδους διαιρείται  η κοινωνική ιστορία της επικοινωνίας;

Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα παραπάνω, στην κοινωνική ιστορία των μέσων επικοινωνίας είναι δυνατό να διακριθούν οι ακόλουθες κύριες περίοδοι: α. Η περίοδος της προφορικότητας. Η περίοδος αυτή αρχίζει περίπου πριν πενήντα χιλιάδες χρόνια, όταν ο Χόμο Σάπιενς Σάπιενς, έχοντας αποκτήσει τη σημερινή εγκεφαλική δομή, αρχίζει να διαμορφώνει την  έναρθρη γλωσσική έκφραση  και διαρκεί έως την επινόηση και διάδοση των πρώτων μορφών γραφής. Κατά την εναρκτήρια αυτή εποχή της ανθρώπινης ύπαρξης, οι παλαιότερες άναρθρες, οσμητικές και νευματικές μορφές επικοινωνίας έχουν ήδη υποχωρήσει (χωρίς να έχουν εξαφανιστεί εντελώς), ενώ ο έναρθρος προφορικός λόγος γίνεται προοδευτικά το σχεδόν αποκλειστικό μέσο διανθρώπινης επικοινωνίας. Η περίοδος της αποκλειστικής ή πρωτογενούς προφορικότητας αντιστοιχεί στην προϊστορία του ανθρώπινου είδους και  περιλαμβάνει τμήμα της παλαιολιθικής, της μεσολιθικής  και της νεολιθικής εποχή, καθώς και την αρχική φάση της περιόδου επεξεργασίας των μετάλλων. 

β. Η περίοδος της χειρογραφίας. Αρχίζει πριν έξι περίπου χιλιάδες χρόνια στα πρώτα άστεα, με την επινόηση και διάδοση σχετικά ολοκληρωμένων μορφών γραφής και διαρκεί έως τον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν υλοποιούνται οι πρώτες τυπογραφικές μηχανές με κινητά στοιχεία. Η περίοδος της χειρογραφίας αντιστοιχεί στο χρονικό διάστημα που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τους πρώτους μεγάλους παραποτάμιους πολιτισμούς (του Νείλου, του Τίγρη και του Ευφράτη, του Ινδού και του Κίτρινου ποταμού), την κλασσική ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα και τον μεσαίωνα. Η χειρογραφία θα συνυπάρξει με προφορικούς τρόπους έκφρασης καθώς και με ένα νέο είδος προφορικότητας που θα βασίζεται σε γραπτά κείμενα (δευτερεύουσα προφορικότητα[7])

γ. Η περίοδος της τυπογραφίας. Εδώ διαθέτουμε μια συμβατική χρονολογία έναρξης, τουλάχιστον όσον αφορά τις εξελίξεις στη Δύση: το 1454, όταν ο Γουτεμβέργιος εκτυπώνει τα πρώτα τριακόσια αντίτυπα της Αγίας Γραφής στα λατινικά. (Οι Κινέζοι διαθέτουν από το 1450 ξύλινους κινητούς χαρακτήρες εκτύπωσης, ενώ το 1500 χρησιμοποιούν ήδη μεταλλικούς χαρακτήρες). Πολύ σύντομα,  το έντυπο κείμενο, ιδιαίτερα με τη μορφή της έντυπης περιοδικής έκδοσης μεγάλης κυκλοφορίας που ονομάσθηκε ¨Τύπος¨,  θα αποτελέσει το πρώτο μέσο μαζικής επικοινωνίας. Ο τυπωμένος λόγος θα είναι το   κυριότερο μέσο επικοινωνίας κατά τη διάρκεια των μεγάλων νεοτερικών επαναστάσεων. Η κυριαρχία του Τύπου δεν θα αμφισβητηθεί έως τις αρχές του 20^ου αιώνα. 

δ. Η περίοδος των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας. Είναι η περίοδος που άρχισε με την επινόηση και τη διάδοση των ηλεκτρικών οπτικοαουστικών μέσων πριν περίπου έναν αιώνα και διαρκεί μέχρι τις μέρες μας. Πέρα όμως από αυτές τις γνωστές και κατά το μάλλον ή ήττον αποδεκτές κατηγοριοποιήσεις της κοινωνικής ιστορίας των μέσων, υπάρχουν ενδείξεις ότι βρίσκεται ήδη εν εξελίξει μια νέα σημαντική επικοινωνιακή περίοδος:

ε. Η σημερινή συγκυρία. Κατά την έναρξη του τελευταίου τέταρτου του 20^ου αιώνα συντελείται στον χώρο της επικοινωνίας αυτό που ονομάστηκε σύγκλιση τριών εν εξελίξει επικοινωνιακών τομέων: των τηλεπικοινωνιών, της πληροφορικής και των οπτικοακουστικών (ραδιοτηλεοπτικών) μέσων [8]. Με αφετηρία μια σειρά τεχνολογικών εξελίξεων (αλλά και πολιτικών επιλογών που αντικατοπτρίζουν τους συσχετισμούς των κοινωνικών δυνάμεων της εποχής), έχουμε μια νέα παγκόσμια δικτύωση των τηλεπικοινωνιών, μια νέα σύνθεση μεταξύ των δικτύων αυτών και των νέων δυνατοτήτων της πληροφορικής και μια νέα διάρθρωση του οπτικοακουστικού τομέα που, συγκλίνοντας προς τους δύο πρώτους τομείς, συμβάλει στη δημιουργία ριζικών ανακατατάξεων. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία νέων διαδικτυώσεων, νέων δυνατοτήτων αποθήκευσης, χειρισμού και διάδοσης των πληροφοριών σε πλανητική κλίμακα και εν τέλει ενός νέου συνολικού επικοινωνιακού σκηνικού με άμεσες όσο και έντονες επιπτώσεις στις οικονομικές, τις πολιτικές και τις πολιτισμικές δραστηριότητες των κοινωνιών. 

Ποιο είναι το βασικό σχήμα με το οποίο η προκείμενη εργασία προσεγγίζει τη διαχρονική θεώρηση των σχέσεων ανάμεσα στις επικοινωνιακές και τις κοινωνικές εξελίξεις Για κάθε μία από τις περιόδους που ήδη αναφέρθηκαν θα εξετασθούνα. Οι κοινωνικές συγκυρίες που ευνοούν την ανάπτυξη και   την καθιέρωση του συγκεκριμένου κάθε φορά μέσου.β. τα βασικά τεχνολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά του εκάστοτε κυρίαρχου μέσουγ. Τα βασικά χαρακτηριστικά των ομάδων επικοινωνητών που δρουν είτε ως κυρίαρχοι είτε ως αντιπολιτευόμενοι,  οι σχέσεις μεταξύ επικοινωνητών και επικοινωνούμενων, καθώς και οι σχέσεις ανάμεσα στις ομάδες επικοινωνητών και τις ομάδες που ασκούν άλλες μορφές εξουσίας.Παράλληλα θα διατυπωθούν παρατηρήσεις και υποθέσεις προς περαιτέρω επαλήθευση, σχετικές με τον χειρισμό της φαντασιακής σφαίρας των κοινωνιών από την πλευρά των εκάστοτε επικοινωνητών, παρατηρήσεις πάνω στις αλλαγές που, ανά επικοινωνιακή περίοδο, συντελούνται στην αντίληψη του χώρου και του χρόνου και, τέλος, παρατηρήσεις σχετικές με τις αντίστοιχες χρονικές διακυμάνσεις του εκκρεμούς συλλογικότητα-ατομικότητα. 

[1]Η έννοια της ¨σύγκλισης¨ παρουσιάζεται εκτενώς από τη Σ. Καϊτατζή στο βιβλίο της ¨Η Επικράτεια των πληροφοριών¨, ιδιαίτερα στο τέταρτο κεφάλαιο. Βλ. Σοφία Καϊτατζή Γουίτλοκ: «Η Επικράτεια των πληροφοριών», , Εκδ. .Κριτική, Αθήνα, 2003.

[2] Πρόκειται για τις γνωστές διατυπώσεις του Claude Lévi-Strauss. Βλέπε μεταξύ άλλων:  «Les Structures élémentaires de la parenté», PUF, 1949, «Anthropologie structurale»,Plon, 1958,  «
La Pensée sauvage», Plon, 1962, νέα αναθεωρημένη έκδοση Mouton, 1967.

[3] Σχετικά με την ακριβή έννοια που αποδίδεται στο παρόν κείμενο στους όρους μοντερνισμός ή νεοτερισμός, μεταμοντερνισμός, καθώς και σε άλλους όρους, βλέπε το επόμενο κεφάλαιο, το οποίο είναι αφιερωμένο στις απαραίτητες εννοιολογικές διευκρινίσεις.

[4] Βλέπε στο επόμενο κεφάλαιο τις διευκρινίσεις σχετικά με τη χρήση των όρων επικοινωνία, επικοινωνητές, επικοινωνούμενοι.

[5] Όπως για παράδειγμα ο Joseph Needham, ο οποίος στο βιβλίο του  ¨
La Science chinoise et l’Occident ¨ (Seuil, Paris, 1973), υποστηρίζει ότι η αποτυχία της ανάπτυξης της τυπογραφίας στην Κίνα, οφείλεται σε μια σειρά ευρύτερων κοινωνικών αιτίων, όπως η απόρριψη του μερκαντιλισμού από την κινεζική κοινωνία (τα ονομάζει κοινωνικά αίτια), ο οργανικός υλισμός της κυρίαρχης φιλοσοφίας (πολιτισμικά αίτια) ή οι τρόποι οργάνωσης και αναπαραγωγής της γνώσης από την αυτοκρατορική γραφειοκρατία (διανοητικά αίτια). Ανάλογες και οι ενστάσεις του  R. Barthes, για τον οποίο, η ανάπτυξη της ρητορικής στην κλασική αρχαιότητα υπήρξε συνέπεια ειδικών κοινωνικών συνθηκών που ευνόησαν τη γέννησή της και εξασφάλισαν την επιτυχία της.

[6] Ακόμα και αν δε θελήσει κανείς να ανατρέξει ως τον Πλάτωνα (και τις επιφυλάξεις που διατυπώνει στον Φαίδρο σχετικά με τα προβλήματα που μπορεί να δημιουργήσει η υιοθέτηση της γραφής στις νοητικές ικανότητες του ανθρώπου και κατά προέκταση στο κοινωνικό σύνολο), υπάρχει η πληθώρα συγγραμμάτων των, ¨κηνσόρων και θεραπόντων¨ που ασχολήθηκαν με τις (θετικές ή αρνητικές) επιπτώσεις των νεότερων μέσων μαζικής επικοινωνίας στην κοινωνική εξέλιξη. Σχετικά, είναι κλασικός ο απολογισμός που κάνει ήδη τη δεκαετία του ’60 ο Umberto Eco (Apocalittici e integrati Comunicazioni di massa e teorie della cultura di massa», Valentino Bompiani, Milano, 1964), καθώς και νεότεροι απολογισμοί όπως εκείνος των  Jay Blumer  και Michael Gurevitch. ¨Μεταβολή στα μέσα και κοινωνική μεταβολή: σύνδεσμοι και τομές¨ στο σε επιμέλεια  James Curran και Michael Gurevitch. «ΜΜΕ και κοινωνία»  εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2001

[7] ¨Δευτερεύουσα προφορικότητα¨ αποκαλείται η προφορικότητα που συνυπάρχει με τη γραφή και στηρίζεται σε γραπτά υποβοηθήματα. Κλασσικό παράδειγμα η αρχαία ρητορική αλλά και (πιο πρόσφατα) ο ραδιοφωνικός λόγος .

[8] Βλ. Σοφία Καϊτατζή Γουίτλοκ «Η Επικράτεια των πληροφοριών», οπ.π.

Βασίλης Νόττας: απόσπασμα από την (υπό δημοσίευση)  μελέτη  ¨Από το Βωμό και τον Άμβωνα, στην Οθόνη¨.